Bir e-ticaret projesinde ürün özellikleri tasarlanıyor.
Telefonun RAM’i, ekran boyutu ve kamerası var. Tişörtün bedeni, rengi ve kumaşı. Kitabın yazarı, sayfa sayısı ve yayınevi.
Her kategori için ayrı kolonlar eklemek mümkün değil. Entity-attribute-value tablosu düşünülüyor ama sorguları kâbusa dönüyor.
Sonra biri öneriyor: “Özellikleri JSONB olarak saklayalım.”
Bu, JSONB’nin gerçekten iyi bir seçim olduğu durumlardan biri.
JSONB neden güçlü?
PostgreSQL’in jsonb tipi JSON’u metin olarak değil, ayrıştırılmış ikili bir formatta saklar. Bu sayede içindeki alanlara verimli şekilde erişilebilir ve index’lenebilir.
SELECT * FROM products
WHERE attrs @> '{"color": "black"}';
GIN index ile bu tür sorgular büyük tablolarda da hızlı çalışır:
CREATE INDEX idx_products_attrs ON products USING GIN (attrs);
Belirli bir alan sık sorgulanıyorsa, sadece o alan için bir expression index oluşturmak daha verimlidir:
CREATE INDEX idx_products_color ON products ((attrs ->> 'color'));
Böylece ilişkisel bir veritabanının tutarlılık garantileri korunurken, esnek yapıdaki veriler de saklanabilir. Ayrı bir doküman veritabanına ihtiyaç kalmaz.
Nerede parlıyor?
Kategoriye göre değişen ürün özellikleri gibi gerçekten değişken yapıdaki veriler.
Dış sistemlerden gelen ve olduğu gibi saklanması gereken cevaplar. Bir ödeme sağlayıcısının webhook gövdesi, bir API’nin ham cevabı.
Kullanıcı tercihleri, uygulama ayarları gibi her biri için ayrı kolon açmanın anlamsız olduğu küçük yapılar.
Event payload’ları ve audit kayıtları.
Nerede zorlanıyor?
Sorun, JSONB’nin şema tasarımından kaçmak için kullanılmasıyla başlıyor.
“Henüz tam bilmiyoruz, şimdilik JSON’a koyalım” diye başlayan bir alan, zamanla bütün iş mantığının dayandığı bir yapıya dönüşür.
Constraint yoktur. price alanı bir kayıtta sayı, diğerinde string, üçüncüsünde hiç yoktur. Uygulama her okumada bu ihtimallerin hepsiyle başa çıkmak zorunda kalır.
Foreign key tanımlanamaz. JSON içindeki bir categoryId gerçekten var olan bir kategoriyi göstermeyebilir.
İstatistikler zayıftır. PostgreSQL’in sorgu planlayıcısı JSONB içindeki değerlerin dağılımını iyi bilemez, tahminleri sapabilir.
Güncellemeler pahalıdır. JSONB içindeki tek bir alanı değiştirmek, bütün değerin yeniden yazılması demektir. Büyük dokümanlar sık güncelleniyorsa bu, tablo şişmesine de katkıda bulunur.
Pratik bir kural
Benim kullandığım ölçüt şu: bir alan iş mantığında kararlar için kullanılıyorsa, filtreleme, sıralama, join veya hesaplama yapılıyorsa, gerçek bir kolon olmalı.
Fiyat, stok, durum, sahip ve tarih gibi alanlar ilişkisel kolonlarda durur. Sadece görüntüleme veya seyrek filtreleme için kullanılan değişken özellikler JSONB’de durabilir.
Bir JSON alanı zamanla neredeyse her sorguda kullanılmaya başladıysa, onu kolona taşımanın zamanı gelmiş demektir. PostgreSQL’in generated column özelliği bu geçişi kolaylaştırır:
ALTER TABLE products
ADD COLUMN brand text
GENERATED ALWAYS AS (attrs ->> 'brand') STORED;
Şema yine de var
JSONB’de saklanan veri şemasız değildir. Şema veritabanından uygulamaya taşınmıştır.
Bu şemayı belgelemek, uygulama tarafında doğrulamak ve gerekirse CHECK constraint’leri ile temel kuralları veritabanında da zorlamak, ileride yaşanacak sürprizleri azaltır.
JSONB, ilişkisel bir veritabanına doküman esnekliği getiren çok değerli bir araç.
Ama ilişkisel modelin yerine değil, yanında kullanıldığında en iyi sonucu veriyor.
